Kultura otwarta czy zamknięta? Rola osób z niepełnosprawnościami i seniorów w sztuce

Możliwość uczestnictwa w kulturze należy do podstawowych praw człowieka i odgrywa ważną rolę w tworzeniu świadomego społeczeństwa. Nie zawsze jednak idzie to w parze z równymi możliwościami. Dla wielu ludzi wyjście do teatru, kina, muzeum czy galerii wciąż oznacza konieczność zmierzenia się z barierami. Według Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2021 roku w Polsce żyje ponad 5,4 miliona osób z niepełnosprawnościami, czyli około 14% całej populacji. Zgodnie z danymi z raportu Głównego Urzędu Statystycznego „Sytuacja osób starszych w Polsce w 2021 r.”, liczba osób w wieku 60 lat i więcej wynosi około 9,7 miliona, co stanowi 25,7% całkowitej liczby ludności w Polsce. To ogromne grupy, dla których kontakt ze sztuką jest szczególnie cenny – poprawia samopoczucie, daje poczucie więzi i pozwala na udział w życiu wspólnoty.

Niestety właśnie te osoby najczęściej natrafiają na przeszkody ograniczające dostęp do wydarzeń kulturalnych. Pozytywnym zjawiskiem jest jednak coraz większa liczba inicjatyw, które zmieniają tę sytuację.

Gdzie zaczynają się trudności?

Dla wielu osób z niepełnosprawnościami bądź dla seniorów zwykłe wyjście na koncert czy do kina staje się poważnym wyzwaniem. To, co dla innych jest drobiazgiem, dla nich bywa barierą trudną do pokonania. Najłatwiej zauważyć problemy architektoniczne. Wciąż wiele budynków nie ma wind, podjazdów ani dostosowanych toalet. A nawet gdy uda się dostać do środka, pojawiają się kolejne ograniczenia: zbyt wąskie korytarze, brak odpowiednich miejsc na sali czy trudności z poruszaniem się po obiekcie.

Nie mniej istotne są przeszkody cyfrowe i komunikacyjne. Należą do nich:

strony internetowe, które nie współpracują z czytnikami ekranu,
brak napisów i tłumaczeń na Polski Język Migowy, co wyklucza osoby głuche i słabosłyszące,
niedobór audiodeskrypcji w filmach i spektaklach,
infolinie i materiały informacyjne, które nie są dostosowane do potrzeb odbiorców,
złożona obsługa usług online – dla niektórych seniorów wyzwaniem jest już samo zakładanie kont w internecie, logowanie się do systemów rezerwacji biletów czy korzystanie z aplikacji mobilnych przy wyborze miejsc.

Ważnym czynnikiem jest także postawa społeczna. Uprzedzenia, brak przygotowania pracowników instytucji i niepewność w kontakcie z osobami z niepełnosprawnościami lub z seniorami tworzą atmosferę zniechęcającą do korzystania z oferty kulturalnej.

Jak kultura otwiera się na wszystkich?

Mimo licznych trudności polskie instytucje coraz odważniej wdrażają zmiany, które prowadzą do większej otwartości. Pojawia się coraz więcej działań pokazujących, że możliwe jest budowanie przestrzeni włączającej i dostępnej dla każdego.

Teatr a różne potrzeby widzów

Teatr to sztuka łącząca obraz i dźwięk w czasie rzeczywistym, dlatego dostosowanie jej do różnych grup odbiorców wymaga szczególnej uwagi. Jednocześnie to właśnie ta forma daje przestrzeń do poszukiwania innowacyjnych rozwiązań. W wielu polskich teatrach wprowadzono spektakle z audiodeskrypcją – opisem scenografii, kostiumów, ruchów i mimiki, przekazywanym słuchaczowi przez słuchawki. Dzięki temu osoby niewidome mogą pełniej uczestniczyć w przedstawieniu.

Z myślą o osobach niesłyszących przygotowuje się seanse z napisami oraz z tłumaczeniem na język migowy. Reżyserzy zwracają też coraz częściej uwagę na potrzeby osób w spektrum autyzmu, dlatego powstają przedstawienia pozbawione gwałtownych efektów dźwiękowych i oślepiającego światła.

Praktyki z polskich scen

Jednym z najbardziej rozpoznawalnych projektów są „Spektakle Bez Barier” organizowane od 2013 roku w Teatrze Polskim w Bielsku-Białej. Oprócz przedstawień z audiodeskrypcją, napisami i tłumaczeniem na PJM odbywają się tam warsztaty, oprowadzania i prezentacje materiałów dotykowych – makiet i tyflografik. Całość wspierana jest przez program „Kultura Dostępna”.

Własną linię działań rozwija również Teatr Dramatyczny w Warszawie. W ramach programu „Teatr bez barier” organizowane są spektakle dostosowane do różnych odbiorców, a także warsztaty wprowadzające. Publiczność może poznać fabułę i tematykę przedstawienia, zwiedzić scenę i kulisy, a osoby niewidome dotykają rekwizytów i elementów kostiumów, co wzbogaca ich doświadczenie.

Podobne rozwiązania wdrażają m.in. Teatr Śląski w Katowicach, Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie oraz Teatr Rozrywki w Chorzowie. Widzowie mają tam dostęp do napisów, tłumaczeń na język migowy, audiodeskrypcji i pętli indukcyjnych.

Muzea i galerie coraz bardziej otwarte

Zmiany dotyczą również muzeów i galerii. Zamiast biernego oglądania dzieł sztuki, odwiedzający mogą korzystać z atrakcji działających na wiele zmysłów. Osoby niewidome mają możliwość poznawania dotykowych wersji rzeźb, map czy obrazów oraz replik eksponatów. Dodatkowo instytucje oferują audioprzewodniki, które barwnie opisują dzieła i rozwijają wyobraźnię.

W wielu placówkach odbywają się regularne oprowadzania z tłumaczeniem na język migowy. Wprowadzono także tzw. „ciche godziny”, czyli pory, gdy zmniejsza się natężenie dźwięku, światła i liczby zwiedzających. Tego typu rozwiązania są szczególnie cenione przez osoby z nadwrażliwością sensoryczną.

Wiele placówek, w tym Zamek Królewski na Wawelu, publikuje na swojej stronie internetowej szczegółowe informacje o dostępności. Dzięki temu odwiedzający mogą zaplanować wizytę bez obaw o niespodziewane trudności.

Kino i inne przestrzenie przyjazne wszystkim

Dostępność coraz wyraźniej staje się ważnym elementem życia artystycznego. W polskich kinach rośnie liczba seansów z napisami dla osób niesłyszących oraz z audiodeskrypcją, z której można korzystać za pomocą aplikacji w telefonie i własnych słuchawek. Biblioteki publiczne już od wielu lat poszerzają zbiory o audiobooki i książki z dużym drukiem, a kolejne zasoby cyfrowe przystosowywane są do oprogramowania czytającego treści na ekranie. Także muzyka na dużych festiwalach staje się bardziej dostępna. Dzięki specjalnym platformom osoby poruszające się na wózkach mają zapewnione bezpieczeństwo i dobrą widoczność sceny. Na koncertach coraz częściej można spotkać tłumaczy języka migowego, którzy nie tylko przekładają tekst piosenek, ale także oddają rytm i emocje towarzyszące występom.

Ważnym ogniwem dostępności są również domy kultury w mniejszych miejscowościach. To właśnie tam organizowane są zajęcia integracyjne, w ramach których osoby o różnym stopniu sprawności wspólnie rzeźbią, malują i występują w amatorskich teatrach. Takie działania budują więzi społeczne i pomagają w przełamywaniu codziennych barier.

Dlaczego kultura dostępna zyskuje na wartości?

Kiedy dostępność staje się naturalnym elementem kultury, a nie dodatkiem, zyskują na tym wszyscy odbiorcy. Projektowanie uniwersalne, które oznacza tworzenie przestrzeni przyjaznej dla możliwie szerokiej grupy ludzi, sprawia, że uczestnictwo w kulturze jest pełniejsze i bardziej angażujące.

Napisy w kinach i teatrach są doskonałym przykładem. Choć przygotowano je z myślą o osobach niesłyszących, korzystają z nich również seniorzy z osłabionym słuchem, cudzoziemcy uczący się polskiego czy widzowie, którzy przegapili fragment wypowiedzi. Podobnie działa audiodeskrypcja. Stworzona z myślą o osobach niewidomych, okazuje się ciekawym doświadczeniem także dla widzących, bo zwraca uwagę na szczegóły kostiumów, scenografii i gestów, które zazwyczaj pozostają niezauważone.

Nie można też pominąć udogodnień w przestrzeni architektonicznej. Rampa przed wejściem do muzeum wspiera nie tylko osoby korzystające z wózków, lecz również rodziców z dziećmi w wózkach czy osoby dochodzące do zdrowia po kontuzjach. To najlepszy dowód, że rozwiązania projektowane z myślą o jednej grupie realnie ułatwiają życie wielu innym i inspirują twórców do poszukiwania nowych sposobów kontaktu z odbiorcami.

Wsparcie na drodze do sztuki – rola opiekunów i asystentów

Dla wielu osób z niepełnosprawnościami oraz seniorów, dostępność udogodnień takich jak architektura bez barier czy audiodeskrypcja wciąż nie wystarcza, by w pełni korzystać z oferty kulturalnej. Często potrzebują one osoby, która pomoże im przygotować się do wyjścia, dotrzeć na miejsce, odnaleźć się w nowym otoczeniu i bezpiecznie wrócić do domu. Tego typu rolę często pełnią bliscy – rodzina, przyjaciele czy sąsiedzi. Coraz większe znaczenie zyskuje jednak wsparcie profesjonalnych opiekunów i asystentów, którzy łączą empatię z fachową wiedzą. Opiekun osoby starszej, znający specyfikę przewlekłych chorób, ograniczeń ruchowych czy problemów poznawczych, potrafi zaplanować wyjście tak, by było ono komfortowe i bezpieczne – zapewniając odpoczynek, odpowiednie tempo, dostęp do toalety i wygodne miejsce na widowni.

Asystent osoby niepełnosprawnej z kolei może wspierać w poruszaniu się po budynku, komunikacji z personelem, a także pomagać w odbiorze wydarzenia – tłumacząc, co dzieje się na scenie, wspomagając korzystanie z pętli indukcyjnej czy aplikacji do audiodeskrypcji. Jego zadaniem nie jest wyręczanie, lecz wspieranie samodzielności i poczucia sprawczości osoby, którą asystuje. Obecność takiej osoby podczas wyjścia do teatru, muzeum czy kina staje się czymś więcej niż tylko pomocą techniczną. To często pierwszy krok do odzyskania poczucia bycia częścią życia społecznego i praw do emocji, wzruszeń i zachwytu, które daje kontakt ze sztuką.

Dostępność jako codzienny standard

Choć droga do pełnej dostępności kultury w Polsce nadal jest długa, kierunek zmian napawa optymizmem. Ważne jest, aby traktować otwartość jako standard, a nie dodatkową opcję. Powinna być uwzględniana na każdym etapie – od projektowania wydarzeń, przez tworzenie obiektów, aż po przygotowanie stron internetowych.

Wymaga to konsekwentnych działań systemowych, szkolenia personelu i promocji sprawdzonych praktyk. Inwestowanie w dostępność oznacza inwestowanie w społeczeństwo. Kultura otwarta na wszystkich uczestników buduje przestrzeń porozumienia, empatii i dialogu. Dojrzałe społeczeństwo to takie, które daje każdemu równy dostęp do sztuki. Ostatecznym potwierdzeniem sukcesu będzie chwila, gdy obecność osób z niepełnosprawnościami oraz osób starszych w muzeach, na koncertach i w teatrach stanie się czymś zupełnie naturalnym.

Źródła:

Artykuł powstał we współpracy z partnerem serwisu.
Autor tekstu: Joanna Ważny

Udostępnij